Klauzula 6.3 wymagała rozważenia czterech rzeczy. Teraz wymaga siedmiu — i trzy nowe punkty zamieniają zmianę ze zdarzenia do zaplanowania w proces z własną oceną skuteczności. Do tego norma po raz pierwszy wpuszcza do systemu jakości pojęcie zakłócenia.
Jeśli przygotowujesz system do ISO 9001:2026, klauzula 6.3 to jedna z nielicznych zmian, które realnie dokładają pracy.
Wprowadzenie
Przedmowa ISO 9001:2026 wymienia wzmocnione zarządzanie zmianą wśród sześciu głównych zmian szóstego wydania, z adnotacją, że wymagania dotyczące zmian w systemie zostały wzmocnione, aby wspierać osiąganie zamierzonych wyników. Brzmi niepozornie. W rzeczywistości klauzula 6.3 urosła o trzy czwarte, a to, co doszło, zmienia jej charakter.
Osobno, i trochę po cichu, wydanie 2026 wprowadza do normy jakościowej pojęcie zakłócenia — w uwadze do klauzuli 6.1.2, w definicji z Aneksu A i w rozszerzonej komunikacji z klientem. Oba wątki dotyczą tego samego pytania: jak system zachowuje zdolność dostarczania zgodnych wyrobów i usług, gdy coś się zmienia. Niezależnie od tego, czy organizacja tę zmianę wywołała, czy przyjęła ją na siebie.
Jest wreszcie trzecia rzecz, najbardziej praktyczna. Aneks A odsyła w sprawie zarządzania zmianą do ISO/TS 10020 — specyfikacji technicznej, która opisuje gotowy model procesowy. Mało kto o niej wie, a odpowiada dokładnie na pytanie „jak to zrobić”, którego ISO 9001 nigdy nie rozstrzyga.
To wpis z cyklu o nowym wydaniu, zapowiedzianego w artykule ISO 9001:2026 opublikowana — co dalej z certyfikatem 2015?. Bezpośrednio poprzedza go tekst o rozdzieleniu ryzyk i szans w klauzuli 6.1, do którego będę się tu odwoływał.
Stan wiedzy na 13.11.2026. Artykuł opiera się na angielskich tekstach ISO 9001:2026 i ISO/TS 10020:2022. Polskie odpowiedniki terminów są propozycją autora do czasu wydania polskiej wersji ISO 9001:2026, spodziewanej w 2027 r.
Co zmieniła klauzula 6.3 w ISO 9001:2026?
Klauzula 6.3 wymaga, aby zmiany w systemie zarządzania jakością były przeprowadzane w sposób zaplanowany, i wylicza, co organizacja ma przy tym rozważyć. W edycji 2015 były to cztery punkty: cel zmian i ich potencjalne konsekwencje, integralność systemu, dostępność zasobów oraz przydział odpowiedzialności i uprawnień. Wydanie 2026 ma siedem. Doszły komunikowanie zmian, sposób monitorowania i oceny skuteczności zmian oraz sposób przeglądu wyników zmian. Dwa punkty doprecyzowano: zamiast samej integralności systemu rozważa się teraz potencjalny wpływ na tę integralność, a dostępność zasobów objęła także informacje. Zmieniło się też zdanie wprowadzające — zniknęło odesłanie do klauzuli 4.4, a w jego miejsce weszła deklaracja celu: rozważenie tych siedmiu punktów ma zapewnić, że zmiany zostaną wdrożone skutecznie i osiągną zamierzone wyniki. W ocenie audytorów Centrum Certyfikacji QSCert to jedna z nielicznych zmian w wydaniu 2026, która realnie dokłada pracy, a nie tylko porządkuje tekst.
Z czterech punktów na siedem
Warto zobaczyć to w tabeli, bo różnica jest wyraźniejsza, niż wynika z opisu.
| 2026 | 2015 | Status |
|---|---|---|
| cel zmian i ich potencjalne następstwa | tak samo | bez zmian |
| potencjalny wpływ na integralność systemu | integralność systemu | doprecyzowane |
| dostępność zasobów i informacji | dostępność zasobów | rozszerzone |
| przydział lub zmiana przydziału odpowiedzialności i uprawnień | tak samo | bez zmian |
| komunikowanie zmian | — | nowe |
| sposób monitorowania i oceny skuteczności zmian | — | nowe |
| sposób przeglądu wyników zmian | — | nowe |
Pętla zamiast zdarzenia
Te trzy nowe punkty nie są przypadkowym dodatkiem. Razem tworzą zamknięty obieg: zaplanuj zmianę, zakomunikuj ją, monitoruj jej skuteczność, przejrzyj wyniki. Dokładnie tak, jak norma traktuje każdy inny proces w systemie.
Konsekwencja jest poważniejsza, niż wygląda. W edycji 2015 zmiana była zdarzeniem — czymś, co się planuje, przeprowadza i zamyka. W wydaniu 2026 zmiana staje się procesem, który trzeba ocenić po fakcie. Pytanie „czy zmiana się udała” przestaje być kwestią wyczucia kierownictwa, a staje się czymś, na co organizacja ma mieć odpowiedź.
Aneks A (A.6.3) dodaje do tego trzy obserwacje. Zmiany mogą oddziaływać różnie: część niekorzystnie wpływa na zdolność osiągania celów, a część wskazuje potencjalną szansę napędzającą doskonalenie. Zmiany mogą wynikać z czynników zewnętrznych lub wewnętrznych, z decyzji organizacji albo ze zmian w innych systemach zarządzania — a to ostatnie warto zapamiętać, bo w systemach zintegrowanych nowa edycja ISO 14001 uruchamia zmiany, które trafiają także do części jakościowej. I wreszcie: podejście do planowania może się różnić w zależności od powodów zmiany, jej złożoności i potencjalnej istotności skutków — czyli nie każda zmiana wymaga tego samego aparatu.
Zakłócenie wchodzi do normy jakościowej
Ten wątek jest w wydaniu 2026 rozsiany po trzech miejscach i łatwo go przeoczyć, bo nigdzie nie ma osobnej klauzuli o odporności.
Uwaga do 6.1.2 i definicja z Aneksu A
Uwaga 1 do klauzuli 6.1.2 wskazuje, że określone ryzyka mogą obejmować ryzyka związane ze zdolnością dostarczania zgodnych wyrobów i usług w trakcie zakłócenia oraz po nim. W edycji 2015 nie było odpowiednika tego zdania.
Aneks A (A.6.1.2) idzie dalej i definiuje pojęcie: zdarzenia zakłócające to incydenty negatywnie wpływające na zaplanowane dostarczanie wyrobów i usług. Dodaje też, że myślenie oparte na ryzyku wspiera utrzymanie systemu osiągającego zamierzone wyniki także w czasie takich zdarzeń.
To uwaga i objaśnienie, nie wymaganie. Ale razem dają podstawę, by audytor zapytał, czy w ocenie ryzyk organizacja uwzględniła scenariusz, w którym coś przestaje działać — i to pytanie w systemie jakości jest nowe.
Klauzula 8.2.1 e) — obowiązek przesunął się z planowania na komunikowanie
Tu zmiana jest subtelna i według mnie najciekawsza z całego wątku.
Edycja 2015 wymagała w komunikacji z klientem „ustalenia specyficznych wymagań dotyczących działań awaryjnych, jeżeli to właściwe”. Wydanie 2026 wymaga dostarczania informacji o działaniach awaryjnych, jeżeli to istotne, w tym dotyczących zakłóceń w dostarczaniu wyrobów lub usług.
Przedmiot obowiązku się przesunął. Dawniej chodziło o to, żeby wymagania awaryjne ustalić. Teraz chodzi o to, żeby klient o nich wiedział — a wprost wymienione zakłócenia w dostarczaniu wskazują, o jaki rodzaj sytuacji chodzi. Dla organizacji oznacza to pytanie, którego wcześniej nikt nie zadawał na audycie jakości: czy klient wie, co się stanie, jeśli nie dostarczycie na czas.
Czego ISO 9001 nie obiecuje
I tu granica, którą trzeba postawić wyraźnie. ISO 9001:2026 nie staje się normą ciągłości działania. Nie wymaga analizy wpływu na działalność, nie mówi o czasach odtworzenia, nie wymaga planów ciągłości ani ich testowania. Wprowadza pojęcie zakłócenia do myślenia o ryzyku i do komunikacji z klientem — i na tym kończy.
Systemem zarządzania ciągłością działania zajmuje się ISO 22301, która ma własne wymagania, własny aparat analityczny i podlega osobnej certyfikacji. Warto przy tym wiedzieć, że ISO 22301 nie występuje w bibliografii ISO 9001:2026 — powiązanie obu norm jest sensowne merytorycznie, ale nie jest odesłaniem wskazanym przez normę.
Metoda, do której odsyła norma — ISO/TS 10020
Uwaga do A.6.3 odsyła w sprawie zarządzania zmianą do ISO/TS 10020. To specyfikacja techniczna z 2022 roku, opracowana przez ISO/TC 176/SC 3, pod tytułem Quality management systems — Organizational change management — Processes.
Dwa zastrzeżenia na wejściu. Pierwsze: jest to specyfikacja techniczna, nie norma — dokument o skróconym konsensusie, zawierający zalecenia, nie wymagania, i niepodlegający certyfikacji. Drugie: odesłanie z Aneksu A jest uwagą informacyjną, więc nikt nie ma obowiązku jej stosować. Mimo to warto ją znać, bo odpowiada na pytanie, którego ISO 9001 nie rozstrzyga nigdy — jak właściwie zbudować proces zmiany.
Trzy warstwy procesów
ISO/TS 10020 grupuje zarządzanie zmianą w trzy warstwy.
Warstwa nadzoru obejmuje jeden proces, który tworzy i utrzymuje ramy: politykę i strategię zarządzania zmianą na poziomie całej organizacji, niezależnie od pojedynczych projektów. Specyfikacja wskazuje, że to najwyższe kierownictwo wykazuje przywództwo przez zapewnienie, że polityka i cele zarządzania zmianą są ustanowione i zgodne z kontekstem oraz strategicznym kierunkiem organizacji.
Warstwa zarządzania obejmuje trzy procesy obsługujące całe przedsięwzięcie zmiany: scenariusz zmiany, w którym określa się zakres, korzyści oraz ryzyka i szanse; identyfikację interesariuszy wraz z ich potrzebami i oczekiwaniami; oraz definiowanie interwencji, czyli portfela działań, którymi zmianę się przeprowadza. Specyfikacja definiuje interwencję zwięźle: to proces, przez który zmienia się zachowanie organizacji.
Warstwa wdrożeniowa obejmuje cztery procesy operacyjne: identyfikację zagadnień, identyfikację interesariuszy dotkniętych danym zagadnieniem, stosowanie wobec nich interwencji oraz raportowanie postępu zmiany.
W praktyce oznacza to coś, co w polskich organizacjach widuję rzadko: rozdzielenie polityki zmiany od pojedynczego projektu zmiany. Większość firm ma to drugie i nie ma pierwszego — i stąd bierze się wrażenie, że każda zmiana w systemie zaczyna się od zera.
Dlaczego zmiany się nie udają — model D × V × F
To jest fragment, dla którego warto sięgnąć po tę specyfikację.
ISO/TS 10020 podaje model pomocny w ocenie, czy zmiana organizacyjna ma szansę się powieść. Opiera się on na czterech czynnikach: D — niezadowolenie z obecnego stanu, czyli sytuacja, którą ludzie chcą zmienić; V — wizja stanu przyszłego, podzielana, zrozumiała i osiągalna; F — plan działania z określonymi pierwszymi krokami, który jest akceptowalny; oraz R — opór wobec zmiany. Zmiana jest prawdopodobna, gdy iloczyn trzech pierwszych czynników przewyższa opór. Specyfikacja przywołuje w bibliografii pracę Richarda Beckharda i Reubena Harrisa z 1987 roku.
Kluczowa jest operacja mnożenia. Skoro czynniki się mnoży, to wyzerowanie któregokolwiek zeruje cały wynik. Najlepsza wizja przy braku pierwszych kroków daje zero. Perfekcyjny plan bez niezadowolenia z obecnego stanu daje zero. Jedno i drugie przy wysokim oporze — też.
Przy klauzuli 6.1.3 pisałem, że szansa bez planu pozostaje marzeniem, a plan bez działania zostaje na papierze. Nie wiedziałem wtedy, że specyfikacja techniczna przy ISO 9001 formalizuje dokładnie tę intuicję — i to w postaci iloczynu, który nie pozwala nadrobić braku jednego czynnika nadmiarem drugiego. To moja obserwacja, nie teza dokumentu, ale zbieżność jest zbyt dobra, żeby ją pominąć.
Praktyczny wniosek dla kierownictwa jest prosty. Jeśli zmiana w systemie nie chce ruszyć, zamiast dokładać komunikacji warto sprawdzić, który z trzech czynników jest zerem. Zwykle jest to F — ludzie wiedzą, że trzeba, wiedzą, dokąd, i nie wiedzą, co zrobić w poniedziałek rano.
Macierz zmiany
Drugie użyteczne narzędzie z ISO/TS 10020 to macierz zmiany — siatka dwuwymiarowa służąca do oceny, gdzie w procesie adaptacji znajduje się dany interesariusz.
Na jednej osi znajdują się fazy realizacji: po co, co, czym, kto i kiedy. Na drugiej fazy przechodzenia przez zmianę: zaprzeczenie, reakcja emocjonalna, odrzucenie, opór, akceptacja i zaangażowanie. Specyfikacja opisuje charakterystyczne nastawienie dla każdej z nich — od sposobu myślenia, który umniejsza potrzebę zmiany, przez nastawienie identyfikujące problemy, po nastawienie nastawione na ich rozwiązywanie w fazie akceptacji.
Specyfikacja zastrzega, że ruch po macierzy nie jest liniowy: jeden interesariusz może przeskoczyć kilka pól naraz, a inny utknąć na długo w pierwszej kolumnie i fazie zaprzeczenia. Podaje też trzy modele agregowania pozycji wielu interesariuszy do jednego obrazu — według liczebności, według siły finansowej albo konsensualnie, jako mediana.
Z perspektywy audytora to narzędzie diagnostyczne, nie wymaganie. Ale jeśli organizacja ma wykazać, że monitoruje skuteczność zmiany zgodnie z nowym punktem f) klauzuli 6.3, macierz zmiany jest jedną z niewielu gotowych odpowiedzi na pytanie, co właściwie monitorować.
Gdzie jeszcze w normie mieszka zmiana
Klauzula 6.3 nie jest jedynym miejscem, w którym ISO 9001 mówi o zmianach — i tu trzeba uważać, bo w obiegu branżowym część tych zapisów przedstawia się jako nowości wydania 2026. Nie są nimi.
| Klauzula | Treść | Status |
|---|---|---|
| 8.1 | nadzór nad zmianami zaplanowanymi i przegląd skutków zmian niezamierzonych, z działaniami ograniczającymi niekorzystne skutki | identyczna jak w 2015 |
| 8.5.6 | przegląd i nadzór nad zmianami w produkcji i dostarczaniu usług; dowód obejmuje wyniki przeglądu, osobę zatwierdzającą zmianę i działania wynikające z przeglądu | wymaganie bez zmian; zmieniona formuła dokumentacyjna |
| 5.3 f) | kierownictwo przydziela odpowiedzialność za utrzymanie integralności systemu, także gdy zmiany są planowane i wdrażane | treść bez zmian; w 2015 punkt e) |
| 8.2.4 | przy zmianie wymagań dla wyrobów i usług zaktualizować udokumentowaną informację i zakomunikować ją istotnym interesariuszom | zmienione |
| 10.2.1 f) | po niezgodności wprowadzić zmiany w systemie, jeżeli to konieczne | bez zmian |
Dwa wiersze wymagają komentarza. W klauzuli 8.2.4 zmiana jest realna, choć łatwa do przeoczenia: edycja 2015 wymagała, aby o zmienionych wymaganiach były świadome odpowiednie osoby, a wydanie 2026 wymaga zakomunikowania ich istotnym interesariuszom. Adresat się poszerzył — z pracowników organizacji na strony zainteresowane, co obejmuje również dostawców i podwykonawców. Razem z nowym punktem e) klauzuli 6.3 daje to spójny kierunek: wydanie 2026 wyraźnie przesuwa akcent ze świadomości wewnętrznej na komunikację na zewnątrz procesu.
W klauzuli 8.5.6 samo wymaganie jest niezmienione, ale formuła dokumentacyjna przeszła z „zachowywać udokumentowaną informację” na „udokumentowana informacja ma być dostępna”. To część zmiany systemowej obejmującej całą normę — rozróżnieniu między informacją, która ma być dostępna, a tą, którą trzeba zachować jako dowód, poświęcamy odrębny wpis tego cyklu. Nie jest to specyfika zarządzania zmianą.
Nowy jest natomiast akapit w Aneksie A (A.5.3): przy planowaniu lub wdrażaniu zmian w systemie skuteczny przydział odpowiedzialności wspiera identyfikację, zapobieganie i zarządzanie niezamierzonymi następstwami lub niespójnościami w systemie.
Wniosek z tej mapy jest następujący. ISO 9001 miało zarządzanie zmianą rozproszone po całym tekście już od 2015 roku. Wydanie 2026 nie dodaje nowych miejsc — wzmacnia jedno, klauzulę 6.3, i czyni z niej punkt, w którym to rozproszenie się domyka.
Co z tego ma organizacja
Najbardziej wymierna korzyść dotyczy zmian, które się nie udały. Większość organizacji ma w historii wdrożenie, które pochłonęło zasoby i nie przyniosło zamierzonego wyniku — nowy system informatyczny, reorganizacja działu, zmiana dostawcy kluczowego komponentu. Nowy punkt f) klauzuli 6.3 wymusza postawienie pytania o skuteczność przed zmianą, a nie po. Samo zdefiniowanie, jak poznamy, że zmiana się udała, eliminuje część zmian, które nie powinny się zacząć.
Druga korzyść jest komunikacyjna. Punkt e) o komunikowaniu zmian wygląda na biurokratyczny dodatek, a w praktyce adresuje najczęstszą przyczynę oporu: ludzie dowiadują się o zmianie, gdy już jest wdrożona. Model D × V × F pokazuje, dlaczego to kosztuje — bez podzielanej wizji czynnik V jest bliski zera, a wtedy nie pomoże najlepszy plan.
Trzecia dotyczy relacji z klientem. Rozszerzona klauzula 8.2.1 e) zamienia niewygodną rozmowę o zakłóceniach w element standardowej komunikacji. Organizacja, która ma przygotowaną informację o tym, co zrobi przy przerwaniu dostaw, wypada lepiej niż ta, która improwizuje w momencie kryzysu — a przy postępowaniach przetargowych bywa to różnica rozstrzygająca.
Jak zbudować zarządzanie zmianą w systemie
Nie trzeba do tego nowej procedury i nie trzeba wdrażać ISO/TS 10020. Wystarczy przejść cztery kroki.
Pierwszy: przegląd istniejącego podejścia. Sprawdzić, czy to, co organizacja już robi przy zmianach w systemie, pokrywa siedem punktów klauzuli 6.3. W większości systemów pierwsze cztery są pokryte, bo pochodzą z edycji 2015. Brakuje zwykle trzech ostatnich.
Drugi: zdefiniowanie, jak mierzy się skuteczność zmiany. To najtrudniejszy krok i jedyny, który wymaga decyzji merytorycznej. Dla zmiany w procesie miarą może być wskaźnik procesu przed i po. Dla zmiany organizacyjnej — liczba zgłoszeń, czas obsługi, rotacja. Macierz zmiany z ISO/TS 10020 przydaje się tam, gdzie zmiana dotyczy przede wszystkim ludzi.
Trzeci: ustalenie, kto i kiedy przegląda wyniki zmiany. Naturalnym miejscem jest przegląd zarządzania, bo klauzula 9.3.2 i tak wymaga danych o zmianach w kontekście i o skuteczności działań. Nie trzeba tworzyć osobnego forum.
Czwarty: uwzględnienie zakłóceń w ocenie ryzyk. Przejrzeć ryzyka pod kątem scenariuszy, w których dostarczanie zostaje przerwane, i sprawdzić, czy klient ma informację o działaniach awaryjnych.
W dojrzałym systemie jest to uzupełnienie, nie budowa od zera — pierwsze cztery punkty są już pokryte, więc praca koncentruje się na trzech ostatnich, a najwięcej czasu zabiera krok drugi. Certyfikaty na ISO 9001:2015 pozostają ważne, a harmonogram przejścia opisaliśmy w artykule otwierającym cykl.
Podsumowanie
Klauzula 6.3 w wydaniu 2026 przestaje traktować zmianę jako zdarzenie do zaplanowania i zaczyna traktować ją jako proces z własną oceną skuteczności. Trzy nowe punkty — komunikowanie, monitorowanie skuteczności i przegląd wyników — zamykają pętlę, która wcześniej była otwarta. Osobno norma wpuszcza do systemu jakości pojęcie zakłócenia, ale robi to ostrożnie: przez uwagę, definicję w aneksie i rozszerzoną komunikację z klientem. Normą ciągłości działania nie zostaje.
Najbardziej użyteczna rzecz leży poza samą normą. Odesłanie z Aneksu A do ISO/TS 10020 prowadzi do gotowego modelu procesowego i do narzędzia, które wyjaśnia, dlaczego zmiany upadają — a przy okazji pokazuje, że braku jednego czynnika nie nadrobi się nadmiarem drugiego.
Jeśli chcesz przygotować zespół na wydanie 2026, zapraszamy na szkolenie ze zmian w ISO 9001:2026. Szczegóły dotyczące certyfikacji systemu zarządzania jakością ISO 9001 znajdziesz na stronie Centrum Certyfikacji QSCert.
Bibliografia:
- ISO 9001:2026. Quality management systems — Requirements. ISO, Genewa 2026. ISO.org
- ISO/TS 10020:2022. Quality management systems — Organizational change management — Processes. ISO, Genewa 2022. ISO.org
- PN-EN ISO 9001:2015-10. Systemy zarządzania jakością — Wymagania. PKN, Warszawa 2015. PKN
- Beckhard R., Harris R.T. Organizational Transitions: Managing Complex Change. Addison-Wesley, 1987 — źródło modelu gotowości do zmiany przywołane w bibliografii ISO/TS 10020:2022.
FAQ: ISO 9001:2026: zarządzanie zmianą i odporność na zakłócenia
Klauzula wyliczała cztery rzeczy do rozważenia przy planowaniu zmian, a w wydaniu 2026 wylicza siedem. Nowe są: komunikowanie zmian, sposób monitorowania i oceny skuteczności zmian oraz sposób przeglądu ich wyników. Dwa dotychczasowe punkty doprecyzowano — rozważa się potencjalny wpływ na integralność systemu, a dostępność zasobów objęła także informacje.
Nie. Norma wprowadza pojęcie zakłócenia w uwadze do klauzuli 6.1.2, definiuje je w Aneksie A i wymaga informowania klienta o działaniach awaryjnych w klauzuli 8.2.1 e). Nie wymaga natomiast analizy wpływu na działalność, czasów odtworzenia, planów ciągłości ani ich testowania. Tym zajmuje się ISO 22301, która podlega osobnej certyfikacji.
Norma nie wymaga dla klauzuli 6.3 żadnej udokumentowanej informacji, więc nie trzeba tworzyć nowego rejestru. Wystarczy, aby przy planowaniu zmiany zapisać przyjętą miarę skuteczności tam, gdzie zmiana jest planowana, a wynik oceny włączyć do danych wejściowych przeglądu zarządzania. Dla zmiany w procesie miarą jest zwykle wskaźnik procesu przed i po, dla zmiany organizacyjnej — czas obsługi, liczba zgłoszeń albo rotacja.
To specyfikacja techniczna z 2022 roku opisująca procesy zarządzania zmianą organizacyjną, do której odsyła uwaga w Aneksie A ISO 9001:2026. Zawiera zalecenia, nie wymagania, nie podlega certyfikacji, a samo odesłanie jest informacyjne — nie ma obowiązku jej stosowania. Jest natomiast użyteczna, bo podaje gotowy model procesowy zarządzania zmianą w trzech warstwach: nadzoru, zarządzania i wdrożenia.
Nie. Wymaganie nadzorowania zmian zaplanowanych i przeglądu skutków zmian niezamierzonych znajduje się w klauzuli 8.1 w identycznym brzmieniu od edycji 2015. Nowością wydania 2026 jest wzmocniona klauzula 6.3 oraz realnie zmieniona klauzula 8.2.4, w której komunikowanie zmienionych wymagań objęło istotnych interesariuszy, a nie tylko odpowiednie osoby wewnątrz organizacji.
Ekspert w zakresie systemów zarządzania ISO, cyberbezpieczeństwa, compliance i AI governance. Audytor, konsultant, trener.
Ilustracje w tym wpisie zostały wygenerowane przy użyciu narzędzi sztucznej inteligencji. Treść merytoryczna powstała w redakcji COE i jest podpisana imiennie.